QAYBTA 3: Sababaha Baruurta Jirka Ku Kordhiya — Hormoonno, Cunto, Genetics & Hab-nololeed

 

Inkasta oo baruurta jidhku qayb muhiim ah ka tahay shaqada jirka, haddana marka ay badanato waxay keentaa dhibaatooyin caafimaad, muuqaal aan la rabin, iyo hoos u dhac ku yimaadda tamarta. Si loo yareeyo baruurta, waa muhiim in la fahmo waxyaabaha sababa kororkeeda.
Qaybtan waxa aynu si qoto dheer ugu eegaynaa sababaha ugu waaweyn ee keena in baruurta jidhku korodho, iyadoo lagu sharraxayo hab fudud oo blog-ku ku habboon.

---

🟥 1. Hormoonnada — Hoggaamiyaha Ugu Muhiimsan ee Baruurta

Hormoonnadu waa fariinwadayaal jidhka maamula. Khalkhal ku yimaadda hormoon kasta waxa uu sababi karaa in baruurta:

• si dhaqso ah u korodho,

• meel gaar ah ku ururto,

• ama ay adkaato in la dhimo.

Halkan waxaan ku eegaynaa hormoonnada ugu saameynta badan.

---

🔹 1. Insulin – Hormoonka Kaydka Baruurta

Insulin waa hormoonka maamula heerarka sonkorta dhiigga. Laakiin waxa dad yar ogyihiin in insulin uu sidoo kale yahay “hormoon kaydiya baruurta”.

Maxaa kordhiya insulin-ka?

• Sonkor badan

• Rooti cad / bariis cad / baasto badan

• Cabitaannada macaan

• Cuntooyinka waaweyn ee mar keliya la cuno

• Stress iyo hurdo la’aan

Natiijada?

Insulin badan → Baruur badan
Gaar ahaan: baruurta caloosha (visceral fat).

---

🔹 2. Cortisol – Hormoonka Stress-ka

Cortisol wuxuu kordhaa marka jidhku dareemo:

• walbahaar

• hurdo la’aan

• shaqo badan

• dareen culus

• xanuun

Saameynta Cortisol:

• Korodhka baruurta caloosha

• Rabitaan cuntada oo kordha (cravings)

• Gubashada tamarta oo yaraata

• Insulin resistance

Tani waa sababta dadka walbahaarka badan leh ay baruur caloosha yeeshaan xataa haddii aysan cunin cunto badan.

---

🔹 3. Estrogen – Hormoonka Dumarka

Marka estrogen uu sareeyo ama uu si lama filaan ah u hoos u dhaco:

• Baruurta bowdyaha & barida way kordhaa

• Culeysku si fudud ayuu u ururaa

• Waxaa adkaada in la dhimo dufanka hoose

Isbedelladan ayaa inta badan ku dhaca:

• xilliga caadada

• xilliga uurka

• menopause

• isticmaalka qaar ka mid ah daawooyinka

---

🔹 4. Leptin & Ghrelin – Hormoonnada Gaajada & Dhererka

Leptin → waxay sheegtaa inaad dheregtay
Ghrelin → waxay sheegtaa inaad gaajaysantahay

Marka nidaamkan khalkhal galo:

• qofku mar walba wuu gaajeysan yahay

• dheellitirnaanta miisaanka way adkaataa

• baruurta si fudud ayay u korodhaa

Sababaha khalkhalka keena waxaa ka mid ah:

• hurdo yaraan

• cunto aan dheellitirsanayn

• stress

---

🟦 2. Cuntooyinka — Waxyaabaha Ugu Badan Ee Baruurta Kordhiya

Cuntadu waa tiirka ugu weyn ee keena miisaan kordha. Laakiin cunto kastaa isku saameyn ma laha.

---

🔹 1. Sonkorta & Cabitaanada Macaan

Waxaa ugu khatarsan:

• cabitaanada tamar leh

• shaaha macaan

• sodas

• casiirka lagu daray sonkorta

Kuwani waxay:

• Insulin kor u qaadaan

• Metabolism-ka hoos u dhigaan

• Baruurta caloosha kordhiyaan

---

🔹 2. Carbohydrate-ka La Safeeyey (Refined Carbs)

Tusaalooyinka:

• rooti cad

• baasto cad

• bariiska cad

• buskudka

• keega

Waxay kordhiyaan insulin, taasoo keenta in jirku baruur u baddalo tamarta aan la isticmaalin.

---

🔹 3. Cuntooyinka Warshadaysan

Sida:

• chips

• burgers degdeg ah

• saliidaha la safeeyey

• waxyaabaha lagu daro macaan (additives)

Kuwani waxay jidhka ku ridaan barar iyo insulin resistance, taas oo kor u qaadda baruurta gudaha.

---

🔹 4. Cunista Habeenkii Danbe

Cuntooyinka la cuno 9pm wixii ka dambeeya waxay hoos u dhigaan gubashada tamarta sababtoo ah metabolism-ku wuu gaabtaa.
Jirku wuxuu u janjeeraa inuu baruur u beddelo cuntadaas.

---

🟨 3. Genetics – Hiddo-sideyaal Saameeya Meesha Baruurta Ku Ururto

Hiddo-sideyaashu waxay saameeyaan:

• Halka baruurtaadu ku ururto

• Sida aad u gubto tamarta

• Nooca jidhka (apple vs pear shape)

Qoysaska qaarkood waxay leeyihiin:

• caloosha oo baruur badan

• ama bowdyaha oo baruur badan

• ama jidh gubid tamar oo hooseeya

Laakiin genetics kama dhigo qof baruur geliya—waxay kaliya saamaysaa meelaha dufanku ku ururayo.
Hab-nololeedku weli wuu beddeli karaa 70–80%.

---

🟩 4. Nolol-Maalmeedka — Waxyaabaha Si Qarsoon U Kordhiya Baruurta

🔹 1. Fadhiga Badan

Marka aad ku fadhido:

• dheef-shiidka wuu gaabtaa

• jidhku baruur ayuu kaydiyaa

• insulin ayaa sare u kacda

Dadka ka shaqeeya xafiisyada caadiyan waxay leeyihiin baruur visceraal ah oo badan.

---

🔹 2. Hurdo La’aan

Hurdo yar =

• cortisol sare

• ghrelin sare (gaajo)

• leptin hoose (dherer ma dareemeysaan)

• baruur caloosha ah oo kordha

Hurdada ka yar 6 saacadood waa sabab weyn oo baruur kordhisa.

---

🔹 3. Stress / Walbahaar Joogto Ah

Stress-ka joogtada ah wuxuu jidhka gelinayaa “fat storage mode”.
Cortisol wuxuu jidhka ku qasbaa inuu baruur ku kaydiyo caloosha si uu tamar ugu helo xaaladaha degdegga ah.

---

🔹 4. Jimicsi La’aan

Marka murqaha yaraan:

• metabolism-ka uu gaabto

• baruurta si dhakhso ah u badan

Murqaha waxay gubaan tamarta xataa markaad nasato.
Jidh murqo yar leh → baruur sare.

---

🟧 5. Daawooyinka & Xaaladaha Caafimaad

Qaar ka mid ah daawooyinka waxay kordhiyaan baruurta sida:

• steroids

• antidepressants gaar ah

• daawooyinka hurdada

• daawooyinka sonkorowga qaarkood

Sidoo kale cudurrada:

• hypothyroidism

• PCOS

• insulin resistance
  waxay aad u kordhiyaan baruurta caloosha.

---

📝 Gunaanad Qaybta 3

Sababaha baruurta jidhka ku kordhiya waa isku dhafan:

• Hormoonno

• Cunto

• Genetics

• Hurdo

• Stress

• Dhaqdhaqaaq la’aan

Fahamkooda ayaa kuu oggolaanaya inaad samaysato qorshe miisaankaaga si sax ah u yareynaya.
Cutubyada xiga waxay sharxi doonaan sida baruurta jirku u shaqeyso, iyo sida loo yareeyo nooc kasta si gaar ah.